Asalaamu Calaykum Waraxmatullaahi Wabarakaatuh,
Galab wanagsandhammaantiin.
Sharaf weyn ayay ii tahay inaan maanta idinla joogo Jaamacadda City University.
Isku xirnaantu waxay mar walba ahayd udub-dhexaadka horumarka dhaqaale, kobaca suuqyada iyo xiriirka dalalka. Haddii ay noqoto waddooyin, tareenno, marin-biyood, duulimaadyo ama shabakadaha gaadiidka badda, awoodda lagu isku xiro dadka, wax-soo-saarka iyo suuqyada ayaa taariikhda oo dhan door weyn ka qaadatay horumarka dhaqaale.
Markaan ka hadlayno ganacsiga caalamiga ah, badanaa waxaan ka hadalnaa waxa dalalku soo saaraan, soo dejiyaan iyo dhoofiyaan. Laakiin waxaa jira dhinac kale oo ganacsiga ka mid ah oo aan inta badan si weyn looga hadlin. Ka hor inta aan wax la ganacsan karin, waa in marka hore la heli karaa hab lagu dhaqaajiyo.
Dal wuxuu yeelan karaa wax-soo-saar tartan leh iyo faa’iidooyin dabiici ah oo xooggan. Laakiin haddii gaarsiinta badeecadahaas suuqyada ay qaali tahay, gaabis tahay ama aan la isku halayn karin, faa’iidadaas badan way meesha ka baxaysaa. Halkaas ayay isku xirnaantu muhiim ka noqonaysaa.
Isku xirnaantu ma aha oo keliya in la helo waddooyin, tareenno, garoomo diyaaradeed ama dekedo. Isku xirnaan dhab ah waxay timaaddaa marka dhammaan hababkaas gaadiid ay si wadajir ah u shaqeeyaan.
Waddooyinku waxay wax-soo-saarka ku xiraan magaalooyinka iyo dekedaha. Tareennadu waxay xamuul badan ku qaadaan masaafooyin dhaadheer. Garoomada diyaaradaha waxay isku xiraan dadka iyo xamuulka qiimaha sare leh. Dekeduhuna waxay dhaqaalaha gudaha ku xiraan dunida inteeda kale.
Sidaas darteed, ka hor inta uusan dal si buuxda ula xiriirin caalamka, waa inuu marka hore gudaha ahaan isku xirmaa.
Maraykanka wuxuu tusaale wanaagsan u yahay arrintan. Tareenka isku xira Bariga iyo Galbeedka dalka ayaa door weyn ka qaatay isku xirka labada dhinac. Muddo ka dib, tareennada, waddooyinka waaweyn, marin-biyoodka gudaha, garoomada diyaaradaha iyo dekedaha ayaa gacan ka geystay abuurista suuq gudaha ah oo isku dhafan. Maanta, qiyaastii 35 boqolkiiba xamuulka Maraykanka weli waxaa lagu qaadaa tareen.
Shiinaha ayaa sidoo kale raacay hab la mid ah. Isbeddelkii dhaqaale ee dalka waxaa barbar socday maalgelin ballaaran oo lagu sameeyay dekedaha, waddooyinka waaweyn, tareennada iyo garoomada diyaaradaha. Arrintaas waxay u saamaxday warshadaha ku yaalla gudaha dalka inay si fudud u gaaraan suuqyada caalamka iyagoo adeegsanaya dekedaha waaweyn sida Shanghai, Shenzhen iyo Ningbo.
Casharku waa mid fudud:
Masaafadu kaligeed ma go’aamiso kharashka ganacsiga. Isku xirnaanta ayaa go’aamisa.
Aan eegno Switzerland iyo Itoobiya. Labaduba waa dalal aan bad lahayn, balse saamaynta dhaqaale ee juqraafiyaddooda ayaa aad u kala duwan.
Switzerland waxay ku xiran tahay shabakad cufan oo waddooyin iyo tareenno ah, sidoo kale waxay marin u leedahay webiga Rhine oo ku xira dekedaha waaweyn ee Yurub. Tareennada Switzerland oo keliya ayaa sanadkii 2021 qaaday in ka badan 12 bilyan tonne-kilometres oo xamuul ah.
Itoobiya, dhanka kale, waxay ku tiirsan tahay marinka Jabuuti oo qaada ku dhowaad 95 boqolkiiba ganacsigeeda caalamiga ah. Falanqayn uu sameeyay Bangiga Adduunku waxay qiyaastay in gaadiidka waddada ee u dhexeeya Jabuuti iyo Addis Ababa uu ku kacayo ku dhowaad 44 doolar halkii tan, halka xamuulka loo wareejiyo tareenka uu hoos u dhigi karo kharashka halkii tonne-kilometre qiyaastii 38 boqolkiiba.
Juqraafiyaddu isma beddelin.
Kaabayaasha ayaa beddelay dhaqaalaha juqraafiyadda.
Tani waxay ina keenaysaa Afrika.
Ganacsiga gudaha Afrika taariikh ahaan wuxuu ka koobnaa qiyaastii 15 boqolkiiba ganacsiga guud ee qaaradda. Kenya iyo Itoobiya, tusaale ahaan, waxay wadaagaan in ka badan 800 kiiloomitir oo xuduud ah, hase yeeshee ganacsigooda badeecadaha ee labada dhinac sanadkii 2024 wuxuu ahaa qiyaastii 211 milyan oo doolar.
Kenya oo keliya ayaa isla sannadkaas malaayiin doolar ka badan la ganacsatay Kuuriyada Koonfureed ama Vietnam, inkastoo labada dal ay ka fog yihiin in ka badan 7,000 kiiloomitir.
Dabcan, dalalka deriska ah ma wada heli karaan wax kasta oo midba midka kale u baahan yahay. Laakiin xitaa marka badeecaddu ka jirto dal deris ah, gaadiid aan wanaagsanayn, habraacyada xuduudaha iyo nidaamyada saadka oo kala daadsan waxay ka dhigi karaan alaab ka timaadda dal fog mid ka tartan badan tan laga heli karo dalka deriska ah.
Tani waa mid ka mid ah is-diiddanayaasha ganacsiga Afrika:
Juqraafi ahaan waan isu dhow nahay, laakiin dhaqaale ahaan waan kala fog nahay.
Ganacsiga, isku xirnaan la’aanta waxay u dhaqmi kartaa sida canshuur dheeraad ah.
Haddii warshad ay soo dejiso alaab ceeriin ah oo qiimaheedu yahay 100 doolar, kadibna kharashka saadka uu ku kordhiyo 20 doolar inta ay warshadda soo gaareyso, 20-kaas doolar waxay qayb ka noqonayaan kharashka wax-soo-saarka.
Marka kharash kale oo saadka ah lagu daro dhoofinta badeecadda la dhammeeyay, warshaddu waxay si dhab ah u bixinaysaa kharash laba jeer ah: mar marka ay wax soo dejinayso iyo mar kale marka ay wax dhoofinayso.
Halkaas ayay Soomaaliya si gaar ah u xiiso gelinaysaa.
Marka laga eego dhinaca dhaqaalaha gaadiidka, juqraafiyadda Soomaaliya waa fursad weyn.
Waxaan leenahay xeeb aad u dheer, qaybo badan oo dalkana waxay si ku dhow ula socdaan jihada badda. Muqdisho, Kismaayo, Hobyo, Garacad, Boosaaso iyo Berbera waxay ku kala yaallaan dhulkan ballaaran ee badeedka ah, iyadoo gudaha dalka ay ku yaallaan xarumo dadweyne iyo wax-soo-saar oo leh fursado badan.
Halkii aan deked kasta ugu arki lahayn kaabayaal gooni ah, waxaan bilaabi karnaa inaan xeebaha Soomaaliya oo dhan u aragno marin gaadiid oo isku dhafan.
Soomaaliya uma baahna in deked kasta ay noqoto xarun weyn oo caalami ah oo konteenarro qaadda, islamarkaana ay adeegaan dhammaan khadadka waaweyn ee maraakiibta caalamka.
Xaqiiqdii, taasi waxay kala daadin kartaa xamuulka, waxayna yareyn kartaa mugga xamuulka loo baahan yahay si loo soo jiito adeegyada maraakiibta tooska ah.
Hab isku dhafan oo ka waxtar badan wuxuu noqon karaa in la horumariyo hal xarun weyn oo deked-badeed qoto-dheer ah, taas oo yeelanaysa xamuul ku filan oo ay ku soo jiidato khadadka waaweyn ee maraakiibta caalamka, halka dekedaha kale ee Soomaaliya lagu xiriirinayo gaadiidka xeebaha.
Dhaqaaluhu waa mid fudud:
Xamuul la isku geeyo wuxuu abuuraa miisaan dhaqaale. Miisaankaasi wuxuu soo jiitaa shirkadaha maraakiibta. Shirkado badan waxay abuuraan tartan. Tartankuna wuxuu hagaajiyaa isku xirnaanta, wuxuuna hoos u dhigi karaa kharashka gaadiidka.
Dekedaha kale ee dalka, waddooyin ayaa markaas si toos ah ugu xiri kara gudaha dalka, iyagoo xamuulka gaarsiinaya xarumaha wax-soo-saarka iyo suuqyada.
Badda — gaadiidka xeebaha.
Waddooyinka — gudaha dalka.
Duulimaadyada — rakaabka iyo xamuulka qiimaha sare leh.
Iyo, mustaqbalka fog, tareenno — marka mugga xamuulku caddeeyo baahida maalgelinta.
Sidan ayaynu ku bilaabi karnaa inaan dhisno shabakad qaran oo isku dhafan oo saadka iyo gaadiidka ah.
Maanta, xogaha la heli karo ee la socodka xamuulka waxay muujinayaan in konteenar ka yimaada Shanghai kuna socda Muqdisho uu qaadan karo qiyaastii 39 ilaa 41 maalmood, iyadoo guud ahaan ay ku jirto in xamuulka meel kale lagu kala wareejiyo.
Intii lagu jiray carqaladdii gobolka ee 2026, qiimaha tixraaca ee xamuulka Shanghai ilaa Gacanka/Badweynta Cas wuxuu ka kacay qiyaastii 980 doolar ilaa 4,131 doolar halkii konteenar oo 20-foot ah.
Qiimaha xamuulku si joogto ah ayuu isu beddelaa, laakiin tani waxay muujinaysaa sida isku xirnaan daciif ah ama carqaladeysan ay u noqon karto mid qaali ah.
Haddii Soomaaliya ay awooddo inay xamuul ku filan ku ururiso xarun deked-badeed qoto-dheer oo casri ah, isla markaana ay soo jiidato adeegyo maraakiib oo toos ah, ayna yareyso kala-wareejinta aan loo baahnayn, waxaan hoos u dhigi karnaa waqtiga gaadiidka iyo kharashka dheeraadka ah ee ku xiran adeegga suuqa Soomaaliya.
Ganacsatada wax soo dejisa, tani waxay ka dhigan tahay alaab ceeriin oo jaban iyo in xamuulku waqti dheer badda ku sii nagaan.
Warshadaha, waxay ka dhigan tahay kharash wax-soo-saar oo hooseeya.
Dhoofiyayaasha, waxay ka dhigan tahay in badeecadaha Soomaaliya ay noqdaan kuwo si wanaagsan ugu tartami kara suuqyada caalamka.
Macaamiishana, ugu dambayn, waxay ka dhigan tahay qiimooyin hooseeya.
Sidaas darteed, Dekedda Cusub ee Muqdisho waa inaan loo arkin oo keliya deked ka weyn tan maanta jirta.
Wajigeeda koowaad waxaa la qorsheeyay inuu bixiyo awood ku dhow 600,000 TEUs oo konteenarro ah iyo 1.5 milyan oo tan oo xamuul guud ah, iyadoo mustaqbalka awoodda loo kordhinayo ilaa 900,000 TEUs iyo 3 milyan oo tan.
Laakiin awoodda keliya ma aha ujeeddada.
Ujeeddadu waa isku xirnaanta.
Dekeddu waa inay ku xirnaataa gaadiidka xeebaha.
Gaadiidka xeebuhuna waa inuu ku xirmaa dekedaha kale ee dalka.
Dekeduhu waa inay ku xirmaan waddooyinka.
Waddooyinkuna waa inay ku xirmaan xarumaha wax-soo-saarka iyo suuqyada.
Garoomada diyaaradaha, bakhaarada, xarumaha saadka iyo, mustaqbalka, goobaha warshadaha waa inay dhammaantood qayb ka noqdaan nidaamkaas.
Markaas oo keliya ayaynu ka gudbi karnaa inaan haysanno kaabayaal keliya, una gudbi karnaa nidaam saadka oo isku dhafan.
Markaas oo keliya ayaynu Soomaaliya si buuxda ugu xiriirin karnaa ganacsiga caalamiga ah.
Tartanka iyo awoodda dhaqaale ee Soomaaliya mustaqbalka kuma xirnaan doonaan oo keliya waxa aan soo saarno, balse waxay sidoo kale ku xirnaan doonaan sida hufan ee aan u dhaqaajinno waxa aan soo saarno, iyo sida aan beeraha, ganacsiyada, magaalooyinka iyo dekedaha isugu xiriirinno, ka dibna dunida inteeda kale ugu xirno.
Waxaan haysannaa juqraafiyadda.
Waxaan haysannaa xeebta.
Waxaan ku dhow nahay qaar ka mid ah marinnada badeed ee ugu muhiimsan dunida.
Caqabaddeenna waxay tahay inaan dhisno isku xirnaanta awood u leh inay juqraafiyaddeenna u beddesho faa’iido dhaqaale.
Sababtoo ah ganacsiga, masaafada mar walba laguma cabbiro kiiloomitir.
Waxaa sidoo kale lagu cabbiraa:
Kharash. Waqti. Iyo isku xirnaan.
Waad mahadsan tihiin.