Galab wanaagsan hoggaanka Jaamacadda Banaadir, macallimiinta iyo bareyaasha sharafta leh, iyo ardayda qaaliga ah.

Waxay ii tahay farxad iyo sharaf inaan maanta halkan idinla joogo, si aan uga wada hadalno arrin sii kordheysa muhiimaddeeda marka laga hadlayo mustaqbalka Soomaaliya: xiriirka ka dhexeeya ganacsiga, saadka iyo gaadiidka (logistics), dekedaha, iyo horumarinta dhaqaalaha.

Marka laga hadlayo kobaca dhaqaalaha, oo inta badan lagu cabbiro kobaca GDP-ga, dadku waxay caadi ahaan diiradda saaraan maaliyadda ama maalgashiga. Hase yeeshee, dhaqaalaha kobcaya waxaa gadaashiisa inta badan ka jira nidaam saadka iyo gaadiid oo si wanaagsan u shaqeeya. Waxaa jira dekedo hufan, marinno ganacsi oo la isku halleyn karo, silsilado sahay oo nidaamsan, iyo awoodda lagu raro badeecooyinka si degdeg ah oo kharash macquul ah ku baxayo.

Sidaas darteed, ganacsiga, saadka iyo dekeduhu ma aha hawlo dhinac ka ah dhaqaalaha. Waxay qayb ka yihiin aasaaska kobaca dhaqaalaha laftiisa.

Tusaale ahaan, dekeddu ma aha oo keliya meel ay maraakiibtu ku soo xirtaan. Marka dhinaca dhaqaalaha laga eego, dekeddu waa albaabka dalka ku xira dhaqaalaha caalamka. Waa meesha lagu raro lagana dejiyo konteenarro, shidaal, cunto, qamadi, bacrimin, gaadiid, qalabka dhismaha, iyo badeecooyin badan oo aan nolol maalmeedkeenna ku isticmaalno.

Laakiin dekedaha casriga ahi aad bay uga ballaaran yihiin goobaha maraakiibtu ku soo xirtaan. Dekedda hareeraheeda waxaa ka jira nidaam dhaqaale oo ay ku jiraan adeegyada kastamka, shirkadaha gaadiidka, wakiillada maraakiibta, shirkadaha xamuulka qaada iyo kuwa isku xira, bakhaarrada, bangiyada, shirkadaha caymiska, adeeg-bixiyeyaasha isgaarsiinta, iyo shirkadaha saadka.

Hal deked oo si hufan u shaqaysa waxay taageertaa qaybo badan oo dhaqaalaha ka mid ah isla waqtigaas, iyadoo abuuraysa kumannaan shaqo oo toos ah iyo kuwo dadban.

Halkaas ayaynu si cad uga arki karnaa xiriirka ka dhexeeya arrimahan. Ganacsigu wuxuu abuuraa xaddiga xamuulka. Dekeduhu waxay maareeyaan xamuulkaas. Nidaamyada saadka ayaa badeecooyinka gaarsiiya suuqyada iyo macaamiisha.

Ganacsi la’aan ma jiri lahaa xamuul ku filan; dekedo la’aanna ganacsiga si hufan looma maareyn karo; saadka la’aanna dhaqaaluhu si buuxda ugama faa’iideysan karo ganacsiga.

Maanta, qiyaastii 80 ilaa 90 boqolkiiba mugga ganacsiga caalamka wuxuu ku socda badda. Sida ay qiyaasayaan Qaramada Midoobay, gaar ahaan Shirweynaha Qaramada Midoobay ee Ganacsiga iyo Horumarinta (UNCTAD), ganacsiga badeed ee caalamka wuxuu gaarayaa qiyaastii 12 bilyan oo tan sannadkii.

Gaadiidka badeed ayaa weli ah habka ugu jaban uguna hufan ee lagu qaado xaddiyo badan oo badeecooyin ah oo caalami ahaan la kala gudbinayo, taas oo ay sabab u tahay faa’iidada laga helo cabbirka iyo mugga xamuulka.

Ku dhowaad wax kasta oo aan maanta isticmaalno ama cunno, marxalad ka mid ah safarkiisa, wuxuu soo maray dekedo iyo silsilado sahay oo badeed.

Badeeco lagu soo saaray Aasiya waxay mari kartaa warshado, dekedo, waddooyin maraakiib, xarumo saadka, ka dibna waxay ugu dambayn soo gaari kartaa Muqdisho ka hor inta aysan gaarin macaamiisha.

Tani waxay muujinaysaa sida dhaqaalaha caalamku maanta isugu xiran yahay.

Dhaqaalaha caalamka maanta wuxuu u shaqeeyaa ku dhowaad sida jirka bini’aadamka oo si aad ah isugu xiran. Marka qayb ka mid ahi carqalad gasho, saameyntu waxay gaartaa dhammaan qaybaha kale.

Waxaan arrintan ku aragnay carqaladihii ka dhacay marin-badeedka Bab el-Mandeb, waxaana weli maanta aragnaa saameynta ka dhalanaysa xaaladda ka jirta Marinka Hormuz.

Marka maraakiibtu la kulmaan dib-u-dhac, xannibaad ama walaac dhinaca amniga ah, saameyntu si degdeg ah ayay ugu faaftaa silsiladaha sahayda ee caalamka. Kharashka xamuulku wuu kordhaa, qiimaha caymiska wuu kacaa, waqtiga safarkuna wuu dheeraadaa, ugu dambayntiina qiimaha badeecooyinka maalinlaha ah wuxuu kordhaa—xitaa halkan Muqdisho.

Sidaas darteed, dekedo adkaysi u leh dhibaatooyinka, xarumaha saadka, iyo marinnada gaadiidku waxay noqdeen hanti istiraatiiji ah oo qaran.

Marka laga eego xaaladdan, Soomaaliya waxay leedahay faa’iido istiraatiiji ah oo aad muhiim u ah.

Dalkeennu wuxuu leeyahay in ka badan 3,300 oo kiiloomitir oo xeeb ah, waana xeebta ugu dheer ee ku taalla dhul-weynaha Afrika.

Soomaaliya sidoo kale waxay ku taallaa meel u dhow qaar ka mid ah marinnada waaweyn ee ganacsiga badeed ee caalamka, kuwaas oo isku xira Aasiya, Bariga Dhexe, Yurub iyo Afrika.

Marka laga eego dhinaca juqraafi-siyaasadeed iyo saadka, Soomaaliya waxay ka mid tahay dalalka yar ee gobolka ee dekedahooda waaweyn ee Badweynta Hindiya ay ku yaallaan meel ka baxsan labada marin-badeed ee muhiimka ah ee istiraatiijiga ah, kuwaas oo u nugul carqaladaha: Marinka Hormuz iyo Marinka Bab el-Mandeb.

Soomaaliya maanta waxay leedahay dhowr dekedood oo shaqeeya.

Dhinaca Gacanka Cadmeed waxaa ku taalla Dekedda Berbera. Xeebta Badweynta Hindiya, Soomaaliya waxay leedahay Dekedda Muqdisho, Dekedda Boosaaso, Dekedda Kismaayo, iyo dekedo xeebeedyo yaryar sida Dekedda Hobyo iyo Dekedda Baraawe.

Maadaama carqaladaha caalamku sii kordhayaan, qaababka ganacsiguna way isbeddeli doonaan.

Shirkadaha iyo ganacsatadu waxay si isa soo taraysa u raadin doonaan goobo saadka iyo wax-soo-saarka warshadaha ah oo aan si weyn ugu nuglayn khalkhalka juqraafi-siyaasadeed iyo marinnada badeed ee muhiimka ah.

Tani waxay Soomaaliya u abuureysaa fursad istiraatiiji ah oo muddo dheer ah.

Hase yeeshee, juqraafi ahaan meel wanaagsan oo la joogo oo keliya ma abuureyso horumar.

Dalalku waxay ka faa’iideystaan juqraafiyadooda marka ay maalgelin ku sameeyaan kaabayaasha dhaqaalaha, hay’adaha, isku-xirka gaadiidka, iyo raasamaalka aadanaha.

Taasi waa sababta Maamulka Dekedda Muqdisho uu u dhammeystiray qorshihiisa istiraatiijiga ah ee sannadaha soo socda, iyadoo xoogga la saarayo horumarinta raasamaalka aadanaha, xoojinta hay’adaha, hufnaanta hawlaha, iyo casriyeynta.

Tobannaan sano ee soo socda, hufnaantu waxay sii ahaan doontaa mid ka mid ah qodobbada ugu muhiimsan ee lagu tartamo ganacsiga caalamka.

Waxaa sidoo kale jira xiriir xooggan oo ka dhexeeya hufnaanta dekedaha, waxqabadka saadka, iyo kobaca GDP-ga.

Dalalka leh nidaamyo saadka oo hufan guud ahaan waxay gaaraan koboc dhaqaale oo xooggan, sababtoo ah saadka hufani wuxuu yareeyaa kharashka iyo waqtiga ganacsiga.

Marka xamuulku si dhakhso ah u dhaqaaqo, shirkaduhu waxay yareeyaan kharashaadka; qiimayaashu waxay noqdaan kuwo xasilloon; maalgashadayaashu waxay helaan kalsooni; mugga ganacsiguna wuu kordhaa; taasina waxay ballaarisaa dhaqdhaqaaqa dhaqaalaha.

Dhanka kale, kharashaadka saadka ee sarreeya waxay dhaqaalaha ugu shaqeeyaan ku dhowaad sida canshuur dheeraad ah.

Waxay saameeyaan tartanka, maalgashiga, iyo xitaa awoodda wax iibsiga ee qoysaska.

Marka aynu eegno mustaqbalka, waxaa jira dhowr tilmaamood oo rajo wanaagsan ka bixinaya mustaqbalka dhaqaale ee Soomaaliya.

Waxaa sidoo kale sii kordhaya aqoonsiga caalamiga ah ee horumarka Soomaaliya.

Muddo laba sano oo xiriir ah, Dekedda Muqdisho waxaa heer gobol looga aqoonsaday horumarka ay ka samaysay hufnaanta hawlaha, iyadoo ay weli ku shaqaynayso kaabayaal marka la barbar dhigo qaar ka mid ah dekedaha deriska ah oo xaddidan.

Horumarkan waxaa si cad uga muuqda kobaca ganacsiga laftiisa.

Tirada konteenarrada laga maareeyo Dekedda Muqdisho waxay ka korodhay qiyaastii 94,000 TEUs sannadkii 2016 ilaa ku dhowaad 188,000 TEUs sannadkii 2024.

Tani waa koboc weyn oo dhacay muddo ka yar toban sano.

Waxay ka tarjumaysaa kororka dhaqdhaqaaqa ganacsiga, kobaca magaalooyinka, kororka baahida isticmaalka, iyo kalsoonida sii kordheysa ee ganacsatada.

Laakiin kobocuna wuxuu abuuraa cadaadis cusub oo saaran kaabayaasha dhaqaalaha.

Soomaaliya weli waxay wajahaysaa caqabado dhowr ah oo dhinaca saadka iyo kaabayaasha ah, sida ciriiriga magaalooyinka, booska dekedaha oo xaddidan, isku-xirka waddooyinka gudaha oo daciif ah, kharashka gaadiidka oo sarreeya, digital-ka oo aan weli ku filnayn, iyo farqiyo kale oo ka jira kaabayaasha dhaqaalaha.

Marka ganacsigu kobco, kaabayaasha dhaqaalaha iyo nidaamyada saadka waa inay sidoo kale la jaanqaadaan kobacaas.

Taasi waa sababta Mashruuca Dekedda Cusub ee Muqdisho uu u noqonayo mid istiraatiiji ahaan muhiim u ah.

Mashruuca waxaa loo qorsheeyay inuusan noqon oo keliya deked weyn oo ballaaran, balse uu noqdo madal saadka iyo dhaqaalaha oo muddo dheer ah, taas oo awood u yeelan karta inay qaabisho maraakiib waaweyn, kordhiso mugga xamuulka, xoojiso isku-xirka gobolka, hirgeliso nidaamyo saadka oo casri ah, isla markaana taageerto horumarinta warshadaha mustaqbalka.

Heer caalami, saadka laftiisu si degdeg ah ayuu isu beddelayaa.

Dekedaha casriga ah waxay noqonayaan kuwo digital ah, otomaatig ah, isla markaana ku shaqeeya xog.

Tartanka u dhexeeya dalalka maanta wuxuu sii noqonayaa tartan u dhexeeya nidaamyada saadka iyo marinnada ganacsiga.

Taasi waa sababta dhallinyarada waxbaratay ay door aad muhiim ah uga ciyaari doonaan mustaqbalka Soomaaliya.

Soomaaliya waxay si isa soo taraysa ugu baahan doontaa dhaqaalyahanno, injineerro, khubaro saadka ah, xirfadlayaal dhinaca badda ah, khubaro ICT ah, qorsheeyayaal, iyo falanqeeyayaal siyaasadeed.

Dhaqaale casri ah si hufan uma shaqayn karo haddii uusan haysan raasamaal aadanaha oo xirfad leh.

Dhaqaalaha Soomaaliya ee mustaqbalka kuma xirnaan doono oo keliya jihooyinka siyaasadeed.

Waxa kale oo uu ku xirnaan doonaa sida wanaagsan ee aynu u maamulno dekedaheenna, nidaamyada saadka, kaabayaasha dhaqaalaha, iyo hay’adaha qaranka.

Soomaaliya waxay leedahay juqraafi istiraatiiji ah.

Soomaaliya waxay leedahay firfircooni ganacsi.

Soomaaliya waxay leedahay awood dhinaca badda ah.

Laakiin in awoodahaas iyo fursadahaas loo beddelo horumar dhaqaale oo dhab ah waxay u baahan tahay qorsheyn, hufnaan, kaabayaal, waxbarasho, iyo aragti fog.

Ugu dambayn, waxaa laga yaabaa in qaar ka mid ah hoggaamiyeyaasha mustaqbalka ee horseedi doona isbeddelka dhaqaale ee Soomaaliya ay maanta ku fadhiyaan qolkan.

Waad mahadsan tihiin.