Asalaamu Calaykum Waraxmatullaahi Wabarakaatuh.

Galab wanaagsan, marwooyin iyo mudanayaal.

Farxad weyn ayay ii tahay inaan maanta idinla joogo.

Marka laga hadlayo dhaqaalaha Soomaaliya, waxa inta badan diiradda la saaraa koboca dhaqaalaha (GDP), ganacsiga, maalgashiga iyo shaqo-abuurka. Hase yeeshee, dhammaan arrimahaas waxa saldhig u ah hal tiir oo muhiim ah: ganacsiga.

Ganacsigu waa laf-dhabarta koboca dhaqaale. Wuxuu abuuraa hanti, taageeraa ganacsiyada, furaa fursado shaqo, wuxuuna dowladda u suurtageliyaa inay maalgeliso adeegyada bulshada. Ganacsiguna iskiis uma dhaco; wuxuu u baahan yahay kaabayaal isku xira ganacsatada, suuqyada gudaha iyo kuwa caalamkaba. Soomaaliya gudaheeda, mid ka mid ah kaabayaasha ugu muhiimsan waa Dekedda Muqdisho.

Dekeduhu ma aha oo keliya meelaha maraakiibtu ku dejiyaan ama ka qaadaan badeecadaha. Waa xarumo dhaqaale oo fududeeya ganacsiga, taageera ganacsatada, kordhiya dakhliga dowladda, abuura shaqooyin, isla markaana isku xira dhaqaalaha dalka iyo suuqyada gobolka iyo kuwa caalamka.

Doorkan ayaa Soomaaliya u leh muhiimad gaar ah. Ku dhowaad dhammaan badeecadaha dalka soo gala ama ka baxa waxay maraan badda. Sibidhka lagu dhisayo dalka, shidaalka dhaqaajiya dhaqaalaha, qalabka ay adeegsadaan ganacsiyada, dawooyinka gaara isbitaallada iyo badeecadaha Soomaaliyeed ee dibadda loo dhoofiyo dhammaantood waxay ku tiirsan yihiin marin-badeed hufan. Sidaas darteed, waxqabadka dekeddu wuxuu si toos ah u saameeyaa qiimaha ganacsiga, tartanka ganacsiga gaarka loo leeyahay iyo guud ahaan dhaqaalaha dalka.

Tobankii sano ee u dambeeyay, Soomaaliya waxay samaysay horumar muuqda oo ku saabsan dib-u-dhiska hay’adaha dowladda, soo celinta kalsoonida iyo kobcinta dhaqaalaha. Intii lagu jiray muddadaas, Dekedda Muqdisho waxay ahayd mid ka mid ah hantida ugu qiimaha badan ee dhaqaalaha dalka, iyadoo hubisay in ganacsigu sii socdo xitaa xilliyo adag.

Maanta, Dekeddu waxay sannadkii maamushaa ku dhowaad 190,000 TEUs oo konteenarro ah iyo qiyaastii 1.2 milyan oo tan oo xamuul guud iyo mid badan. Ganacsiga badeecadaha Soomaaliya wuxuu sannadkii gaaraa ku dhowaad 5 bilyan oo doollar, iyadoo wax ka badan 4 bilyan oo doollar ay yihiin badeecado dibadda laga soo dejiyo. Qayb weyn oo ganacsigaas ah waxay soo martaa Dekedda Muqdisho, taas oo ka dhigaysa albaabka ugu muhiimsan ee dhaqaalaha Soomaaliya.

Guulahaas waxay sii noqonayaan kuwo muhiim ah marka la eego caqabadaha ay Dekeddu la tacaashay. Inkasta oo markii hore loo dhisay awood dhan 150,000 TEUs, haddana sannadkii 2025 waxay maamushay ku dhowaad 188,000 TEUs, taasoo ka badan awooddii loogu talagalay. Shan sano ee u dambeeyay waxaa lagu maalgeliyay ku dhowaad 50 milyan oo doollar, si loo dayactiro dekedda, loo ballaariyo goobaha kaydinta, loo soo kordhiyo qalab casri ah iyo in la hagaajiyo habsami-u-socodka shaqada.

Maalgelintaasi waxay keentay natiijooyin muuqda. Sida uu muujiyay Container Port Performance Index (CPPI), Dekedda Muqdisho waxay ka soo kacday kaalinta 221-aad ee caalamka sannadkii 2023 una gudubtay kaalinta 163-aadsannadkii 2024, iyadoo noqotay dekedda konteenarrada ugu sarreysa Bariga Afrika.

Tani waxay caddeynaysaa xaqiiqo muhiim ah: kaabayaasha waa muhiim, balse maamulka wanaagsan iyo hufnaanta hawlgalladuna waa kuwo aan laga maarmin. Inkasta oo Dekeddu ay ku shaqaynaysay jawi adag iyo awood ka badan tii loogu talagalay, haddana waxay sii waday kordhinta waxqabadkeeda. Tani waxay muujinaysaa in maalgelinta qalabka, maamulka iyo hababka shaqadu ay si weyn u kordhin karaan wax-soo-saarka iyo tartanka, xitaa ka hor inta aan la helin kaabayaal cusub.

Doorka Dekeddu kuma eka dejinta iyo raridda badeecadaha. Konteenar kasta oo Dekedda Muqdisho laga dejiyo wuxuu shaqo iyo dhaqdhaqaaq u abuuraa shirkadaha gaadiidka, wakiillada xamuulka, dilaaliinta kastamka, bakhaarada, bangiyada, shirkadaha caymiska, tafaariiqleyda iyo warshadaha. Si kale haddii loo dhigo, Dekeddu ma dhaqaajiso oo keliya badeecadaha; waxay dhaqaajisaa ganacsiga.

Ganacsigaasna wuxuu qiime dhaqaale u abuuraa qaybaha gaadiidka, kaydinta, maaliyadda, caymiska, tafaariiqda iyo wax-soo-saarka, kuwaas oo dhammaantood qayb ka qaata koboca dhaqaalaha dalka. Dekeddu si toos ah uma soo saarto GDP-ga, balse waxay suuragelisaa dhaqdhaqaaqyada dhaqaale ee soo saara.

Khibradda caalamku waxay muujinaysaa in shaqo kasta oo si toos ah looga abuuro deked ay dhaliso shaqooyin kale oo badan oo ka jira gaadiidka, saadka, ganacsiga iyo adeegyada la xiriira. Sidaas darteed, saamaynta dhaqaale ee Dekeddu aad ayay uga ballaaran tahay shaqaalaha ka dhex shaqeeya.

Dekeddu sidoo kale waxay door muhiim ah ku leedahay dakhliga dowladda. Cashuuraha kastamka ee laga qaado badeecadaha soo gala dalka ayaa ka mid ah ilaha ugu waaweyn ee dakhliga gudaha. Badeecad kasta oo Dekedda Muqdisho laga nadiifiyo waxay dowladda u soo xaraysaa cashuuro iyo dakhli lagu maalgeliyo waddooyinka, waxbarashada, caafimaadka, amniga iyo adeegyada kale ee bulshada.

Maanta, tartanka ganacsigu kuma xirna oo keliya waxa waddan soo saaro, balse wuxuu si weyn ugu xiran yahay sida hufan ee uu u gaarsiiyo suuqyada. Sidaas darteed, saadka (logistics) wuxuu noqday tiir muhiim u ah tartanka dhaqaale. Dekeddu waa qayb ka mid ah nidaam ballaaran oo ay ku jiraan waddooyinka, bakhaarada, kastamka, gaadiidka, adeegyada maaliyadeed iyo gaarsiinta gudaha.

Sida uu sheegay Bangiga Adduunka, kharashaadka saadka ee dalal badan oo soo koraya waxay gaaraan 20–30% qiimaha badeecadaha, halka dalalka horumarayna ay ka hooseeyaan 10%. Sidaa darteed, yareynta waqtiga sugitaanka maraakiibta, muddada kaydinta xamuulka iyo dib-u-dhacyada gaadiidka waxay hoos u dhigaan kharashaadka ganacsiga, kordhiyaan tartanka ganacsiga waxayna faa’iido u leeyihiin shacabka.

Inkasta oo Dekedda Muqdisho ay si wanaagsan u taageertay dib-u-soo kabashada dalka, haddana kaligeed ma dabooli karto baahiyaha mustaqbalka. Dhaqaalaha Soomaaliya wuu kobcayaa, ganacsigu wuu kordhayaa, dadkuna way sii badanayaan, maalgashiguna wuu sii fidayaa. Sidaa darteed, dalka wuxuu u baahan yahay deked casri ah oo la jaanqaadi karta kobocaas.

Taasi waa himilada Dekedda Cusub ee Muqdisho.

Dekedda cusub ee biyaha qoto dheer leh waxaa la qorsheeyay inay bilow ahaan qaaddo ku dhowaad 600,000 TEUs iyo 1.5 milyan oo tan oo xamuul guud ah, iyadoo mustaqbalka la gaarsiin doono 900,000 TEUs iyo 3 milyan oo tan.

Muhiimadda mashruucani kuma koobna oo keliya kordhinta awoodda. Waxa ugu muhiimsan waa kor u qaadista tartanka dhaqaalaha Soomaaliya. Maraakiibta waaweyn ayaa si toos ah u iman doona Muqdisho, hufnaanta shaqaduna way kordhi doontaa, kharashaadka saadka way yaraan doonaan, isku xirka ganacsiga caalamiguna wuu sii xoogeysan doonaa.

Waxaa intaas dheer, Dekedda Cusub waxay saldhig u noqon doontaa nidaam dhaqaale oo ballaaran oo ay ku jiraan xarumaha saadka, aagagga warshadaha, xarumaha ganacsiga iyo isku xirka gaadiidka. Ujeeddadu ma aha oo keliya in la dhiso deked weyn, balse waa in la abuuro jawi soo jiita maalgashi, taageera warshadaha, kobciya adeegyada saadka isla markaana abuura shaqooyin cusub.

Soomaaliya waxay leedahay xeeb ka badan 3,300 kiiloomitir, taasoo ka mid ah xeebaha ugu dheer Afrika, kuna taalla marin-badeedka ugu mashquulka badan dunida. Iyadoo silsiladaha sahayda adduunku isbeddelayaan, Soomaaliya waxay haysataa fursad weyn oo ay ku noqon karto xarun muhiim u ah ganacsiga gobolka iyo kan caalamka, haddii la helo kaabayaal casri ah, hay’ado hufan iyo jawi ganacsi oo tartan leh.

Sidaas darteed, doorka Dekedda Muqdisho wuxuu ka fog yahay inay noqoto meel maraakiibtu ku soo xirtaan. Waxay taageertaa ganacsiga, kordhisaa dakhliga dowladda, abuurtaa shaqooyin, horumarisaa adeegyada saadka, xoojisaa tartanka ganacsiga waxayna Soomaaliya ku xirtaa dhaqaalaha caalamka.

Tobankii sano ee la soo dhaafay, Dekeddu waxay laf-dhabar u ahayd dib-u-soo kabashada dalka.

Marxaladda xigtana waxay leedahay yool ka weyn.

Hadafkeennu ma aha oo keliya inaan la jaanqaadno kobaca ganacsiga, balse waa inaan dhisno marin-badeed casri ah oo horseeda warshadaynta dalka, soo jiita maalgashi, yareeya kharashaadka saadka, isla markaana xoojiya kaalinta Soomaaliya ee ganacsiga gobolka iyo kan caalamka.

Dekedda hadda jirta waxay taageertay dib-u-soo kabashada Soomaaliya.

Dekedda Cusub ee Muqdisho waa inay horseeddaa isbeddelka iyo horumarka mustaqbalka Soomaaliya.

Mahadsanidiin.