Assalaamu Calaykum Waraxmatullaahi Wabarakaatuh.
Sharaf iyo mudnaan weyn ayay ii tahay inaan maanta idinla joogo Jaamacadda SIMAD, si aan uga wada hadalno mowduuc muhiim u ah kobaca dhaqaalaha Soomaaliya iyo barwaaqada mustaqbalka: “Furitaanka Awoodda Ganacsi ee Soomaaliya.”
Waxaan jeclaan lahaa inaan ku bilaabo anigoo mahadnaq iyo qadarin dhab ah u muujinaya hoggaanka Jaamacadda SIMAD, oo soo qabanqaabiyay munaasabaddan muhiimka ah, isla markaana fursad noo siiyay inaan la falgalno jiilka soo socda ee hoggaamiyeyaasha Soomaaliyeed, ganacsatada, dhaqaaleyahannada, iyo hal-abuurayaasha.
Marka aynu maqalno erayga “awoodda ganacsi”, waxaan inta badan u qaadannaa inuu si fudud uga hadlayo iibsiga iyo iibinta badeecooyinka. Hase yeeshee, taariikhda marka la eego, ganacsigu wuxuu ahaa wax aad uga weyn oo keliya wax kala iibsiga.
Ganacsigu wuxuu ka mid ahaa matoorada ugu waaweyn ee isbeddelka dhaqaalaha.
Qaar badan oo ka mid ah dhaqaalaha ugu guulaha badan dunida ma aysan barwaaqoobin sababtoo ah waxay lahaayeen kheyraadka dabiiciga ah ee ugu badan. Waxay barwaaqoobeen sababtoo ah waxay awood u yeesheen inay isku xiraan wax-soo-saarka, suuqyada, dadka, raasamaalka, iyo fikradaha iyaga oo adeegsanaya ganacsi.
Aan tusaale u soo qaadanno Singapore iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Congo.
Singapore waa dal jasiiradeed yar oo leh kheyraad dabiici ah oo aad u kooban, dhul beereed yar, iyo dad gaaraya qiyaastii lix milyan oo qof. Hase yeeshee, maanta ganacsigeeda badeecooyinka sannadlaha ahi wuxuu ka badan yahay hal tiriliyan oo doollar oo Maraykan ah.
Dhanka kale, Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Congo waxay leedahay qaar ka mid ah kaydadka ugu waaweyn dunida ee naxaasta, kobalt-ka, dahabka, dheemanka, iyo macdano kale oo istiraatiiji ah. Qiimaha kheyraadkaas waxaa inta badan lagu qiyaasaa tiriliyanno doollar, hase yeeshee ganacsigeeda sannadlaha ahi weli wuxuu ka hooseeyaa boqol bilyan oo doollar.
Farqigu ma aha kheyraadka.
Farqigu wuxuu ku jiraa awoodda lagu beddelo fursadaha dhaqdhaqaaq dhaqaale.
Tani waxay ina keenaysaa su’aal muhiim ah.
Su’aashu ma aha in Soomaaliya ay leedahay awood ganacsi iyo in kale.
Su’aasha dhabta ahi waa: Maxay Soomaaliya weli si buuxda ugu beddeli la’dahay awooddeeda ganacsi barwaaqo dhaqaale, maxaase loo baahan yahay si awooddaas loo sii daayo?
Si aan uga jawaabno su’aashan, waa inaan marka hore fahamnaa waxa dhab ahaan loola jeedo awoodda ganacsi.
Ganacsiga, marka loo eego macnihiisa ugu fudud, waa is-weydaarsiga badeecooyinka iyo adeegyada ee u dhexeeya shakhsiyaad, gobollo ama dalal.
Hase yeeshee, dhaqaaleyahannadu ganacsiga waxay u arkaan si ka duwan.
Ganacsigu waa hab ay dalalku ugu takhasusaan wax-soo-saarka, u kordhiyaan wax-soo-saarka iyo wax-ku-oolnimada, u helaan suuqyo waaweyn, u abuuraan shaqooyin, una soo saaraan hanti iyo dhaqaale.
In ka badan laba boqol oo sano ka hor, Adam Smith wuxuu ku dooday in quruumuhu ay taajiraan marka ay ku takhasusaan waxyaabaha ay sida ugu wanaagsan u soo saari karaan, ka dibna ay kuwa kale la ganacsadaan.
Markii dambe, David Ricardo wuxuu horumariyay aragtida loo yaqaan comparative advantage, ama faa’iidada isbarbardhigga ah.
Aragtidu waa mid si weyn u fudud.
Dal uma baahna inuu noqdo kan ugu fiican soo saarista wax kasta. Waxa keliya ee looga baahan yahay waa inuu si ka wanaagsan kuwa kale ugu takhasuso wax-soo-saarka badeecooyin ama adeegyo gaar ah, ka dibna uu ganacsi la sameeyo dalalka kale.
Aragtidani weli waa mid ka mid ah aasaaska dhaqaalaha caalamiga ah maanta.
Hase yeeshee, xaqiiqadu waxay muujisay in faa’iidada isbarbardhigga ahi keligeed aysan ku filnayn.
Dalal badan ayaa leh faa’iidooyin dabiici ah, haddana waxay weli yihiin dalal sabool ah.
Soomaaliya waxay leedahay mid ka mid ah xeebaha ugu dhaadheer Afrika.
Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Congo waxay leedahay kheyraad macdaneed oo aad u ballaaran.
Dalal badan waxay leeyihiin dhul beereed bacrin ah iyo dad badan.
Haddana faa’iidooyinkaas si toos ah uma abuuraan barwaaqo.
Maxaa sabab u ah?
Sababtu waa in awoodda jirta iyo xaqiijinteedu aysan isku mid ahayn.
Inaad leedahay xeeb waa faa’iido isbarbardhig ah.
Laakiin inaad leedahay dekedo hufan, nidaamyo saadka oo shaqeeya, aagag warshadeed, iyo marinnada ganacsi waa faa’iido tartan oo la dhisay.
Mid waxaa bixisay dabeecaddu.
Midda kalena waxaa dhisay dadka.
Sidaas darteed, awoodda ganacsi lama mid aha ganacsiga dhabta ah.
Awoodda ganacsi waxay tilmaamaysaa heerka ganacsi ee waddan uu gaari karo haddii laga qaado caqabadaha dhismeed ee hor taagan.
Ganacsiga dhabta ahi wuxuu tilmaamayaa waxa waddanku maanta dhab ahaan gaadhay.
Farqiga u dhexeeya labadan arrimood wuxuu noqon karaa mid aad u weyn.
Aragtidayda, awoodda ganacsi waxaa saameeya toddobo arrimood oo waaweyn:
- Juqraafi
- Kheyraad iyo suuqyo
- Tirada iyo qaab-dhismeedka bulshada
- Hay’adaha
- Kaabayaasha saadka
- Raasamaalka aadanaha
- Xasilloonida siyaasadeed
Saddexda qodob ee ugu horreeya inta badan waa nimco Eebbe bixiyay.
Afarta ugu dambeeya se waa wax ay dadku dhisaan.
Dalalku waxay ku dhashaan juqraafi, laakiin waa inay dhistaan kaabayaasha.
Dalalku waxay dhaxlaan kheyraad, laakiin waa inay sidoo kale horumariyaan warshado awood u leh inay kheyraadkaas u beddelaan wax-soo-saar iyo qiime dheeraad ah.
Dalalku waxay yeelan karaan dad badan oo dabiici ahaan ah, laakiin waa inay maalgelin ku sameeyaan raasamaalka aadanaha.
Taariikhdu waxay muujinaysaa in dalalku aysan ku barwaaqoobin oo keliya faa’iidooyinka ay dhaxlaan, balse ay ku barwaaqoobaan faa’iidooyinka ay dhistaan.
Waxaa laga yaabaa inuusan jirin dal arrintan si ka wanaagsan u tusaaleeya marka loo eego Shiinaha.
Sannadkii 1980, inkastoo Shiinuhu lahaa ku dhowaad hal bilyan oo qof, wuxuu ka qaybqaadanayay wax ka yar boqolkiiba hal ganacsiga caalamka.
Isla muddadaas, Japan oo dadkeedu ku dhowaad siddeed jeer ka yaraa Shiinaha, waxay ganacsi ahaan ku dhowaad toddoba jeer ka badnayd Shiinaha.
Iyada oo loo marayo maalgelin joogto ah oo lagu sameeyay kaabayaasha dhaqaalaha, waxbarashada, nidaamyada saadka, horumarinta warshadaha, iyo dib-u-habaynta dhaqaalaha, Shiinuhu wuxuu isu beddelay dalka ugu weyn dunida marka laga eego dhinaca ganacsiga.
Maanta, Shiinuhu wuxuu ku dhow yahay inuu ka qaybqaato 15 boqolkiiba dhoofinta badeecooyinka caalamka, halka ganacsigiisa sannadlaha ahi ka badan yahay lix tiriliyan oo doollar.
Intii lagu jiray isbeddelkan, in ka badan 800 milyan oo qof ayaa laga saaray saboolnimada.
Guusha ugu weyn ee Shiinaha ma ahayn inuu abuuro faa’iidooyin cusub.
Waxay ahayd inuu faa’iidooyinkii uu hore u lahaa u beddelo awood tartan oo dhab ah.
Marka aynu si dhab ah u eegno Soomaaliya, waxaan ogaanay in dalkeennu leeyahay wax badan oo ka mid ah waxyaabaha ay raadiyaan dalalka ganacsiga ku guuleystay.
Waxaan leenahay in ka badan 3,300 oo kiiloomitir oo xeeb ah, taas oo ah xeebta ugu dheer dhul-weynaha Afrika.
Waxaan ku taallaa marinno badeed oo isku xira Aasiya, Bariga Dhexe, Yurub iyo Afrika.
Waxaan ku taallaa isgoyska qaar ka mid ah gobollada dunida ee sida ugu dhaqsaha badan u koraya.
Waxaan leenahay dad dhallinyaro u badan iyo ganacsi gaar loo leeyahay oo hal-abuur iyo adkaysi aan caadi ahayn muujiyay, xitaa iyadoo la wajahayo duruufo adag.
Haddii aynu eegno faa’iidooyinkan oo keliya, waxaa laga yaabaa in qofku filan karo in Soomaaliya ay ka mid noqoto dhaqaalaha ganacsi ee ugu horreeya gobolka.
Hase yeeshee, marka loo eego tirakoobyada caalamiga ah, ganacsiga badeecooyinka ee Soomaaliya sannad kasta wuxuu weli ku dhow yahay shan bilyan oo doollar oo Maraykan ah.
Marka la barbardhigo, Singapore oo leh qayb aad uga yar faa’iidooyinkan, waxay dhaaftaa hal tiriliyan oo doollar.
Tani ma aha inay niyad-jab nagu abuurto.
Taas beddelkeeda, waa inay ina xusuusisaa inta ay le’eg tahay awoodda ganacsi ee Soomaaliya ee weli aan la adeegsan.
Sidaas darteed, su’aashu waxay noqonaysaa:
Maxaa Soomaaliya ka hor istaagaya inay faa’iidooyinkeeda u beddesho waxqabad ganacsi oo weyn?
Jawaabtu waxay ku jirtaa isku-darka qodobbadii aan soo sheegnay ee ay dadku dhisaan, gaar ahaan saadka iyo logistics-ka.
Dad badan waxay u malaynayaan in logistics-ku uu si fudud uga dhigan yahay gaadiid.
Dhab ahaantii, logistics-ku waa cilmiga iyo nidaamka lagu hubiyo in badeecooyinka si hufan looga soo raro soo-saaraha loona gaarsiiyo macaamilka.
Waxa uu ka kooban yahay gaadiid, bakhaarro, nidaamyada kastamka, nidaamyada xogta, maaraynta kaydka, iyo isku-dubbaridka silsiladda sahayda.
Dhaqaalyahannadu waxay sii kordhinayaan aragtida ah in qarniga 21-aad uusan ahayn oo keliya xilli lagu tartamo ganacsiga.
Waa xilli lagu tartamayo silsiladaha sahayda.
Dalalku maanta kuma tartamaan oo keliya waxa ay soo saaraan, balse waxay sidoo kale ku tartamaan sida hufan ee ay u dhaqaajin karaan waxa ay soo saaraan.
Dalka badeecooyinka si dhakhso badan, jaban, oo la isku halleyn karo u dhaqaajiya wuxuu helayaa faa’iido tartan oo degdeg ah.
Kharashyada saadka ee sarreeya waxay dhaqaalaha ugu shaqeeyaan ku dhowaad sida canshuur dheeraad ah.
Waxay kordhiyaan qiimaha badeecooyinka, waxay yareeyaan tartanka, waxay niyad-jebiyaan maalgashiga, waxayna gaabiyaan kobaca dhaqaalaha.
Shiinaha iyo Hindiya labaduba waa dalal waaweyn oo leh dad aad u badan iyo awood wax-soo-saar warshadeed oo weyn.
Hase yeeshee, maalgelinta Shiinaha ku sameeyay dekedaha, marinnada saadka, beeraha warshadaha, iyo kaabayaasha dhoofinta waxay u saamaxday inuu si aad uga waxtar badan ugu dhex milmo silsiladaha sahayda caalamka.
Maanta, ganacsiga badeecooyinka ee Shiinaha wuxuu sannadkii ka badan yahay 6 tiriliyan oo doollar, halka ganacsiga Hindiya, inkastoo uu si xawli ah u kobcayo, uu weli si weyn uga hooseeyo.
Farqigu wuxuu ku jiraa hufnaanta nidaamka taageeraya wax-soo-saarka.
Tani waxay ina keenaysaa aragti muhiim ah.
Ganacsigu kama dhaco oo keliya qaabab iyo aragtiyo dhaqaale oo aan la taaban karin.
Ganacsigu wuxuu ka dhacaa shabakado jireed iyo kuwo hay’adeed.
Waddooyinka, bakhaarrada, nidaamyada kastamka, madallada dijitaalka ah, marinnada gaadiidka, iyo dekedaha ayaa si wadajir ah u sameeya waxa aynu ugu yeerno nidaamka saadka.
Nidaamkan dhexdiisa, dekeduhu waxay leeyihiin door gaar ah.
Dhaqaalaha ku tiirsan gaadiidka badda, dekeduhu waxay u adeegaan sidii xiriiriyaha ugu weyn ee u dhexeeya wax-soo-saarka gudaha iyo suuqyada caalamka.
Waa halka ganacsiga caalamku kula kulmo dhaqaalaha qaranka.
Dalal badan, dekeddu waa meesha ugu horreysa ee ganacsigu kaga soo galo dhaqaalaha iyo meesha ugu dambeysa ee badeecooyinka dhoofintu kaga baxaan dalka.
Taariikh ahaan, qaar badan oo ka mid ah dhaqaalaha ganacsi ee dunida ku guuleystay waxaa lagu dhisay dekedo.
Singapore, Rotterdam, Shanghai, Busan, iyo Dubai dhammaantood waa tusaalooyin.
Hase yeeshee, magaalooyinkani ma aysan barwaaqoobin dekedda oo keliya darteed.
Dekeddu waxay ahayd halka laga bilaabay. Isbeddelka dhabta ahi wuxuu ka dhashay waxa laga dhisay dekedda hareeraheeda.
Halkaas ayaynu ka baran karnaa cashar kale oo muhiim ah oo Shiinuhu bixiyay, kaas oo loo yaqaan qaabka Deked–Beer Warshadeed–Magaalo (Port–Park–City Model).
Fikraddiisu waa mid fudud.
Marka hore waxaa timaadda dekedda, taas oo fududeysa ganacsiga isla markaana soo jiidata xamuulka.
Kadib waxaa timaadda aagga ama beerta warshadaha, halkaas oo laga hirgeliyo bakhaarro, xarumo saadka, warshado wax-soo-saar iyo hawlo farsamaynta badeecooyinka ah oo ku dhow dekedda.
Ugu dambayn waxaa timaadda magaalada, halkaas oo ay raacaan shaqooyin, adeegyo, maalgashi, hal-abuur iyo horumar magaalo.
Dekeddu markaas waxay noqotaa wax aad uga weyn oo keliya hanti gaadiid.
Waxay noqotaa matoor horseeda isbeddel dhaqaale.
Shenzhen, oo ku taalla koonfur-bari Shiinaha, ayaa laga yaabaa inay tahay tusaalaha ugu caansan.
Sannadkii 1980, waxay ahayd magaalo yar oo kalluumeysi.
Maanta waxay tahay xarun caalami ah oo dhinacyada warshadaha, tiknoolajiyadda iyo saadka ah, iyadoo dadkeedu ka badan yihiin 17 milyan, dhaqaalena ka weyn yahay kan dalal badan.
Casharku ma aha in Soomaaliya ay Shiinaha nuqul ka sameyso.
Casharku waa in dekeduhu abuuraan qiimaha ugu weyn marka lagu dhex daro nidaam dhaqaale oo ballaaran.
Taasi waa sababta mustaqbalka Soomaaliya aan loogu eegi karin oo keliya dhismaha dekedo.
Ujeeddada dhabta ahi waa in la dhiso nidaamyo ganacsi oo isku xiran.
Dekeduhu waa inay ku xirmaan marinnada saadka, aagagga warshadaha, goobaha ganacsiga xorta ah, madallada dijitaalka ah, iyo suuqyada gobolka.
Sidaas darteed, Dekedda Cusub ee Muqdisho looma arki karo oo keliya mashruuc kaabayaal badeed.
Waa in loo arkaa mashruuc isbeddel dhaqaale oo muddo dheer ah, kaas oo guushiisa aan lagu cabbiri doonin oo keliya tirada maraakiibta ay qaabisho, balse lagu cabbiri doono waxqabadkeeda ku aaddan:
- kobaca ganacsiga,
- soo jiidashada maalgashiga,
- abuurista shaqooyinka,
- horumarinta warshadaha,
- iyo isku-xirka dhaqaalaha gobolka.
Aan ku soo gabagabeeyo hal aragti.
Soomaaliya kama maqna awood ganacsi.
Dalkeennu wuxuu leeyahay juqraafi istiraatiiji ah, marin badeed, firfircooni ganacsi, iyo fursado suuq oo sii kordhaya.
Caqabaddu ma aha in la ogaado fursadda.
Caqabaddu waa in fursaddaas la habeeyo oo si hufan loo abaabulo.
Ganacsigu wuxuu abuuraa kobac.
Saadku wuxuu suurageliyaa ganacsiga.
Dekeduhu waxay isku xiraan dhaqaalaha.
Xasilloonida siyaasadeed waxay ilaalisaa nidaamka.
Raasamaalka aadanuhuna wuxuu u horseedaa nidaamkaas horumar.
Haddii Soomaaliya ay ku guuleysato inay isku keento dhammaan qodobadan, doodda tobannaan sano ee soo socda mar dambe ma noqon doonto awoodda ganacsi ee Soomaaliya.
Waxay noqon doontaa:
GUUSHA GANACSIGA EE SOOMAALIYA.
Waad mahadsan tihiin.