Asalaamu Calaykum,

Subax wanaagsan marwooyin iyo mudanayaal,

Sharaf weyn ayay ii tahay inaan maanta idinla wadaago kulankan. Waxaan si gaar ah ugu mahadcelinayaa SIMAD University iyo qabanqaabiyeyaasha CEPAC oo igu casuumay inaan ka qaybqaato dooddan muhiimka ah.

Mawduuca shirkan waxa uu ku soo beegmay xilli aad muhiim u ah. Waxa uu taabanayaa su’aal muhiim u ah Soomaaliya: Sideen u dhisi karnaa adkaysiga dhaqaale ee Soomaaliya iyadoo dunidu sii noqonayso mid aan la saadaalin karin?

Arrintani waxay si gaar ah muhiim ugu tahay dhaqaale sida Soomaaliya oo kale ah, kaas oo weli si weyn ugu tiirsan suuqyada caalamka si uu u helo cuntada, tamarta iyo badeecooyin badan oo aasaasi ah.

Muddo dheer, caalamiyeynta dhaqaalaha waxaa inta badan horseeday wax-soo-saarka iyo hufnaanta. Ganacsiyadu waxay wax ka soo iibsan jireen meelaha wax-soo-saarku ugu jaban yahay, shirkadaha maraakiibtuna waxay dooran jireen marinnada ugu waxtarka badan, halka dalalkuna ay ku takhasusi jireen wax-soo-saarka ay ku leeyihiin faa’iidada isbarbardhigga ah.

Maanta, nidaamkaasi wuu isbeddelayaa.

Juqraafi-siyaasadda iyo juqraafi-dhaqaaluhu waxay mar kale noqdeen xoogag waaweyn oo qaabeeya ganacsiga caalamiga ah. COVID-19 wuxuu muujiyay nuglaanta silsiladaha sahayda caalamka. Dagaalka Ukraine wuxuu carqaladeeyay suuqyada badarka, bacriminta iyo tamarta. Colaadda ka jirta Badda Cas waxay carqaladeysay mid ka mid ah marinnada badeed ee ugu muhiimsan dunida, halka xannibaadaha iyo khalkhalka culus ee dhowaan ka dhacay marin-biyoodka Hormuz ay abuureen saameyn kale oo ku timid maraakiibta iyo suuqyada tamarta caalamka.

Dhibaatooyinkan waxaa hoostooda ka socda isbeddel ballaaran: tartanka sii kordhaya ee quwadaha waaweyn, loollanka tiknoolajiyadda, tamarta iyo kheyraadka muhiimka ah, cunaqabateynno, canshuuro iyo adeegsiga sii kordhaya ee aaladaha dhaqaalaha si loogu gaaro ujeeddooyin istiraatiiji ah.

Hufnaantu maanta ma aha tixgelinta keliya. Amniga iyo adkaysiga dhaqaale ayaa sii kordhaya muhiimaddooda.Geeska Afrika-na waxa uu sii noqonayaa qayb ka mid ah loollankan juqraafi-siyaasadeed.

Gobolkeennu waxa uu ku yaallaa inta u dhexeysa Badda Cas, Gacanka Cadmeed iyo Badweynta Hindiya, isaga oo ku dhow qaar ka mid ah marinnada ganacsi ee badeed ee ugu muhiimsan dunida. Tartanka ku saabsan dekedaha, marinnada ganacsiga, joogitaanka milatari iyo saameynta siyaasadeed ayaa sii kordhaya.

Aqoonsiga iyo is-dhaafsiga aqoonsiga ee dhowaan dhex maray Israa’iil iyo Somaliland waxa uu ku soo kordhiyay dhinac kale oo cusub xaalad juqraafi-siyaasadeed oo horeba u ahayd mid adag.

Si kasta oo loo arko horumarradan, hal arrin ayaa cad: Geeska Afrika iyo Badda Cas hadda ma aha meel ka baxsan xarunta juqraafi-siyaasadeed ee dunida.

Soomaaliya arrintani waxay u abuureysaa khatar, balse sidoo kale waxay siinaysaa muhiimad istiraatiiji ah.

In ka badan 80 boqolkiiba ganacsiga badeecooyinka adduunka marka loo eego mugga waxa lagu qaadaa badda. Marka xiisadaha juqraafi-siyaasadeed ay saameeyaan marinnada badeed, saameyntu waxay soo martaa qiimaha xamuulka, khidmadaha caymiska, qiimaha shidaalka iyo waqtiga safarka, ka hor inta aysan ugu dambayn gaarin ganacsiyada iyo qoysaska.

Dhibaatada Badda Cas waxay ina siinaysaa tusaale cad. Maanta, tirada iyo mugga maraakiibta mara Kanaalka Suweys ayaa weli si weyn uga hooseeya heerarkii 2023, halka maraakiibtu ay sii wadaan inay qaataan safarro dhaadheer oo ku mara marinka Cape of Good Hope ee Koonfur Afrika.

Masaafad dheeraad ah waxay ka dhigan tahay shidaal badan, kharash sare iyo waqti safar oo dheeraad ah.

Habkan ay dhibaatooyinka caalamku ugu gudbaan dhaqaalaha gudaha ayaa si gaar ah muhiim ugu ah Soomaaliya. Waxaan nahay dhaqaale yar, balse si weyn ugu tiirsan wax-soo-dejinta. Qayb weyn oo ka mid ah cuntada, shidaalka, agabka dhismaha, mashiinnada iyo badeecooyinka warshadaysan waxay ku xiran yihiin suuqyada caalamka.

Tani waxay abuureysaa xaalad aan isku dheelitirnayn: Soomaaliya waxay qayb aad u yar ka tahay baahida caalamka, laakiin dhibaatooyinka caalamku waxay Soomaaliya ku yeelan karaan saameyn aad u weyn.

Haddii qiimaha shidaalka caalamku kordho, kharashaadka gaadiidka iyo korontadu gudaha ayay ka kacaan. Haddii shirkadaha maraakiibtu beddelaan marinnadooda, kharashka xamuulka iyo waqtiga safarku wuu kordhaa. Haddii qiimaha sarreenku kordho sababo la xiriira khalkhal ka dhacay meel kumannaan kiiloomitir naga fog, macaamiisha Soomaaliyeed ayaa weli dareemaya saameyntaas.

Halkaas ayay juqraafi-siyaasaddu isu beddeshaa juqraafi-dhaqaale. Ugu dambaynna, juqraafi-dhaqaaluhu wuxuu gaaraa qoyska.

Dhaqaale ku tiirsan wax-soo-dejinta, sugnaanta cuntadu ma aha oo keliya arrin la xiriirta beeraha ama gargaarka bani’aadantinimo. Waa arrin sidoo kale la xiriirta ganacsiga iyo saadka.

Qiimaha ugu dambeeya ee sarreenka, bariiska, saliidda cuntada ama sonkorta waxaa ku jira kharashaadka xamuulka, caymiska, adeegyada dekedda, gaadiidka gudaha, kaydinta iyo maalgelinta.

Sidaas darteed, dhibaato juqraafi-siyaasadeed waxay carqaladeyn kartaa ganacsiga badeed, waxayna kordhin kartaa kharashaadka xamuulka iyo tamarta. Kharashaadkaasi waxay qaaliyeeyaan wax-soo-dejinta, waxay kordhiyaan sicir-bararka gudaha, ugu dambayntiina waxay yareeyaan awoodda wax-iibsiga qoysaska.

Adkaysiga dhaqaale macnihiisu ma aha in Soomaaliya ay dunida ka go’do. Waxa uu ka dhigan yahay inaan yareyno nuglaanshaheenna ku aaddan dhibaatooyinka dibadda.

Halkaasna Soomaaliya waxay leedahay faa’iido dhismeed oo weyn: juqraafi ahaan.

Waxaan leenahay xeeb aad u dheer, iyadoo qiyaasihii ugu dambeeyay ay tilmaamayaan ku dhowaad 3,800 kiiloomitir, waxaana ku taalla xeebta Gacanka Cadmeed iyo Badweynta Hindiya, una dhow qaar ka mid ah marinnada badeed ee ugu muhiimsan dunida.

Juqraafi-siyaasad ahaan, tani waxay inoo keentaa khatar.

Juqraafi-dhaqaale ahaan, isla juqraafigaas wuxuu inoo abuuraa fursad.

Dekeduhuna waa qaybta fursaddaas loogu beddelayo qiime dhaqaale.

Maanta, Dekedda Muqdisho waxay maamushaa ku dhowaad 190,000 TEUs sannadkii iyo ku dhowaad 1.2 milyan oo tan oo xamuul guud iyo xamuul jumlo ah, iyadoo ay weli jiraan caqabado muhiim ah oo dhinaca kaabayaasha ah.

Sidaas darteed, Dekedda Cusub ee Muqdisho ee la qorsheeyay, oo wejigeeda hore yeelan doonta awood qiyaastii 600,000 TEUsiyo 1.5 milyan oo tan oo xamuul guud ah, iyadoo mustaqbalka loo ballaarin karo ilaa 900,000 TEUs iyo 3 milyan oo tan, waa inaan loo arkin oo keliya inay tahay kordhin awoodda dekedda.

Waa in loo fahmaa inay tahay qayb ka mid ah kaabayaasha adkaysiga dhaqaale ee Soomaaliya.

Deked qoto dheer waxay awood u siinaysaa maraakiib waaweyn inay soo xirtaan. Isku-ururinta xamuul badan waxay soo jiidan kartaa adeegyo maraakiib oo dheeraad ah. Adeegyo badan waxay abuuraan fursado iyo tartan, halka isku-xirnaan wanaagsan ay yareyneyso kharashaadka saadka ee ugu dambayn ay bixiyaan ganacsatada iyo macaamiishu.

Laakiin dekeduhu kaligood kuma filna.

Dekeduhu waa inay ku xirmaan waddooyinka iyo xarumaha wax-soo-saarka. Kayd istiraatiiji ah waa inuu bixiyaa kayd ku filan oo looga hortago carqaladaha ku-meelgaarka ah. Ilaha tamarta iyo kuwa wax keena waa in la kala duwo. Wax-soo-saarka gudaha waa in la kordhiyaa meelaha Soomaaliya ay si dhab ah ugu leedahay faa’iido isbarbardhig ah.

Ujeeddadu ma aha isku-filnaansho buuxda.

Ujeeddadu waa kala-duwanaansho istiraatiiji ah iyo adkaysi dhaqaale.

Hase yeeshee, waxaa jira arrin kale oo xitaa ka sii aasaasi ah.

Waa inaan adkeynaa guulaha nabadeed ee si weyn loogu soo halgamay.

Soomaaliya waxay tobannaan sano ku bixisay dib-u-dhiska hay’adaha, soo celinta dhaqdhaqaaqa dhaqaale iyo dib ugu laabashada xiriirka gobolka iyo caalamka.

Xilli Geeska Afrika uu sii noqonayo goob ay ku tartamayaan quwadaha juqraafi-siyaasadeed, kala-qaybsanaanta gudaha waxay kordhin lahayd oo keliya nuglaanshaheenna ku aaddan tartanka dibadda.

Soomaaliya oo gudaha ka xoog badan oo xasilloon waxay si wanaagsan ugu diyaar garoobi kartaa inay la macaamisho saaxiibbada iyo bah-wadaagta dibadda iyadoo ku shaqeyneysa shuruudo ay iyadu leedahay, isla markaana ay juqraafiyaddeeda istiraatiijiga ah ugu beddesho faa’iido dhaqaale.

Tani macnaheedu ma aha inaan mar walba isku raaci doonno. Dal kastaba sidaas ma aha.

Waxay ka dhigan tahay inaan xoojinno dhaqankeena ku aaddan in khilaafaadka lagu xalliyo wada-hadal iyo hay’ado, isla markaana aan aqoonsanno in xasilloonidu lafteedu leedahay qiime dhaqaale oo aad u weyn.

Maalgashadayaashu waxay qiimeeyaan xasilloonida. Ganacsiyadu waxay qiimeeyaan saadaalin iyo isku-hallayn. Shirkadaha maraakiibtu waxay qiimeeyaan amniga. Ganacsiguna wuxuu ku tiirsan yahay kalsooni.

Soomaaliya waxay horey u muujisay adkaysi weyn.

Laakiin adkaysigu waa inuusan ku koobnaan oo keliya inaan ka badbaadno dhibaatooyinka.

Marxaladda xigta waa inaan awoodno inaan qaadno saamaynta dhibaatooyinka, la qabsanno, halka ay suurtagal tahayna isbeddellada dhaqaalaha caalamka u beddelno fursado.

Isla Badda Cas iyo Badweynta Hindiya ee khatarta juqraafi-siyaasadeed noo soo gudbiya, ayaa sidoo kale nagu xira suuqyada caalamka.

Isla xeebta soo jiidata tartanka juqraafi-siyaasadeed waxay taageeri kartaa dekedo, kalluumeysi, saadka, warshado iyo ganacsi.

Ma xakamayn karno dhibaatooyinka juqraafi-siyaasadeed ee iman doona.

Laakiin waxaan go’aamin karnaa heerka ay Soomaaliya ugu nuglaan doonto marka ay yimaadaan.

Dhaqaale nugul wuxuu qaataa dharbaaxada.

Dhaqaale adkaysi leh wuxuu qaataa dharbaaxada, wuu la qabsadaa, wuxuuna sii wadaa horumarkiisa.

Soomaaliya, dhisidda adkaysigaas iyadoo la xoojinayo guulihii nabadeed ee muddada dheer lagu soo shaqeeyay, hadda ma aha oo keliya doorasho dhaqaale.

Waa waajib istiraatiiji ah.

Waad mahadsan tihiin.